MENURZECZPOSPOLITA KORONY POLSKIEJ I WIELKIEGO KSIĘSTWA LITEWSKIEGO

 

 

Artykuły henrykowskie

 

Akt Konfederacji Generalnej Warszawskiej stanowił zapowiedź uchwalenia ustawy zasadniczej, jaka stały się Artykuły henrykowskie przyjęte 20 maja 1573 roku podczas sejmu elekcyjnego na polach Kamionu pod Warszawą. Ta, w dzisiejszym tego słowa znaczeniu, Konstytucja zawierała normy określające zakres władzy królewskiej w Rzeczypospolitej i obowiązywała w niezmienionej formie przez dwieście lat do czasu uchwalenia Konstytucji 3 maja 1791 roku.

Artykuły henrykowskie Stanowiły pierwszą konstytucję (Ustawę Zasadniczą) Rzeczypospolitej Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Od imienia pierwszego Króla nazwane zostały Artykułami henrykowskimi. Zobowiązywały każdego wybranego w drodze elekcji Króla do szanowania wszystkich istniejących przywilejów i praw, utrzymanie wolnej elekcji i zrzeczenie się tytułu dziedzica Korony. Wprowadzały zasadę tolerancji religijnej uchwalonej w trakcie sejmu konwokacyjnego konwokacyjnego Akcie Konfederacji Generalnej Warszawskiej i poddawały króla kontroli wybieranych na każdym sejmie senatorów rezydentów, bez których wiadomości król nic nie mógł postanowić w sprawach państwowych. Król miał zwoływać sejm co najmniej raz na dwa lata. Sejm miał mieć wyłączność na podejmowanie decyzji w sprawach wojny i pokoju, uchwalanie podatków. Wszystkie pisma królewskie dotyczące spraw urzędowych musiały być pieczętowane przez kanclerzy lub podkanclerzy koronnych lub litewskich. Artykuły henrykowskie zapowiadały wprowadzenie niezależnego sądownictwa oraz zawierały prawo wypowiedzenia posłuszeństwa Królowi przez obywateli w przypadku naruszenia przez niego prawa.

Artykuły henrykowskie zawierałe w punkcie 2-gim główne postanowienie Aktu Konfederacji :

"...A iż w tey zacney Koronie narodu Polskiego, Litewskiego, Ruskiego i Inflanckiego i innych jest niemało dissidentes in religione, przestrzegając na potem iakich sedecyi y tumultow z tey przyczyny, rozerwania albo niezgody religii. Warowali to sobie niektórzy obywatele Koronni Konfederacyą osobliwą, że w tey mierze in causa religionis mają w pokoju bydź zachowani, którą My im obiecuiemy trzymać w cale, czasy wiecznemi... "

Artykuły kończyło przyrzeczenie: "... A jeślibyśmy (czego Boże uchowaj) co przeciw prawom, wolnościom, artykułom, kondycyom wykroczyli, abo czego nie wypełnili: tedy Obywatele Koronne obojga narodu, od posłuszeństwa y wiary Nam powinny, wolne czynimy."

 


TEKST DOKUMENTU

 

Literae confirmationis articulorum Henrico Regi antea oblatorum.

 S T E P H A N U S

Dei gratia, Electus Rex Poloniae, Magnus Dux Lithvaniae, Russiae, Prussiae, Samogitiae,

Kijoviae, Volhyniae, Podlachiae, Livoniaeque, etc. necnon Transylvaniae Princeps.

 

1. Rady Koronne, Rycerstwo y Stany wszelakie Korony Polskiey, y Litewskiego narodu, także y inszych wszystkich Państw do Korony należących, to sobie u Nas warowali. Ale My ustawiamy, y za prawa wieczne mieć chcemy, iż za żywota naszego, My y Potomkowie nasi Krolowie Polscy, y ciż Wielkie Xiążęta Litewskie, Ruskie, Pruskie, Mazowieckie, Żmudzkie, Kijowskie, Wołyńskie, Podlaskie, Inflantckie, y innych Państw nie mamy mianować, ani obierać, ani obierania iakiego składać żadnym sposobem, ani kształtem wymyślonym, Krola na Państwo, sukcessora naszego, wsadzać. A to dla tego, aby zawzdy wiecznemi czasy po ześciu naszym, y Potomkow naszych, wolne obieranie Krola zostawało wszem Stanom Koronnym. Dla czego y tytułu Haeredis używać nie mamy, ani Potomkowie nasi Krolowie Polscy.

2. A iż tey zacney Koronie narodu Polskiego, Litewskiego, Ruskiego, Inflantskiego, y innych iest nie mało dissidentes in religione, przestrzegaiąc napotym iakich sedycyi y tumultow, z tey przyczyny rozerwania albo niezgody religyi. Warowali to sobie niektorzy obywatele Koronni Konfederacyą osobliwą, że w tey mierze in causa religionis maią w pokoiu bydź zachowani, ktorą My im obiecuiemy trzymać w cale, czasy wiecznemi.

3. A w sprawach Koronnych ktore się dotykać będą osoby naszey y dostoieństwa naszego poselstw do cudzych kraiow wysyłania, y cudzych także poselstw słuchania y odprawowania, woysk iakich abo żołnierzow zbierania abo przyimowania, My y Potomkowie nasi nic zaczynać y czynić nie mamy, bez rady Rad Koronnych oboyga narodu, spraw Seymowi należących niwczym nie wzruszając. A wszkoż te poselstwa ktoreby się Rzeczypospolitey nie dotykały, a mogły bydź wedle ich czasu y potrzeb odprawowane: tedy te mamy y będziem mogli zawsze odprawować, za wiadomością Panow Rad Koronnych oboyga narodu, którzy przy Nas mieszkać będą.

4. O woynie abo ruszeniu pospolitym, nic zaczynać nie mamy, mimo pozwolenie Seymowe wszech Stanow, ani za granice Koronne oboyga narodu Rycerstwa Koronnego woiennym obyczaiem wywodzić żadnym sposobem, ani prośbą naszą Krolewską, ani płaceniem piąci grzywien super hastam, My, y Potomkowie nasi Krolowie Polscy, nie mamy, y słowem naszym Krolewskim przyrzekamy. Wszakże ieślibyśmy za uchwałą Seymową ruszenie pospolite uczynili, iednak nie dłużey mamy dzierżeć poddanych naszych na mieyscu, tam kędy im wiciami ostatecznymi, to iest, listy woiennymi, czas y mieysce, oznaczemy, iedno dwie niedzieli. A ieślibyśmy za pozwoleniem wszech Stanow, za granice poddane swe wywieść chcieli, a oni Nam tego dobrowolnie dozwolili: tedy na każdego zosobna iezdnego, żadney osoby nie wyimuiąc, także y szlachcica pieszego woynę służyć powinnego, powinniśmy im dać niż się z granic ruszemy po piąci grzywien, a nie mamy ich dłużey trzymać na żołdzie tych piąci grzywien, iedno ćwierć roku. Rozdziału żadnego na części woysk, tak wielkiego iako y małego, nie czyniąc między nimi. A ieślibyśmy ich do dwu niedziel nie ruszyli za granice, tedy przy Nas dłużey trwać nie będą powinni. A czasu woyny będziemy potszeby wszystkie kosztem swym odprawować, iako działa, prochy, puszkarze, draby, y straż wszelaką.

5. Granice Koronne oboyga narodu, y wszytkich Państw do Korony należących, od wtargnienia nieprzyiaciela wszelakiego, obroną opatrować nakładem naszym mamy, y powinni będziemy, y Potomkowie nasi, zostawuiąc kwartę w mocy wedle statutu Polskiego.

6. Często się też to przytrafiać może, iż między tak wielą Senatorow, sentencye, zdania, y rozumienia bydź mogą rożne, a nie na wszem zawzdy zgodne w sprawach wszelakich: przeto My y potomkowie nasi, władzą swą nic konkludować nie mamy, ale się co napilniey starać, abyśmy wszytkie do iedney sentencyi przywieść mogli, uważaiąc wszytkie wywody ich, ktoreby się z prawem, wolnościami pospolitemi, y z więtszym pożytkiem Rzeczyposp: pokazowały, a ktoreby wolnościom, prawom, y swobodom wszystkim Państwom nadanym, przeciwne nie były. A ieślibyśmy ich do iedney a zgodney sentencyi przywieść nie mogli, tedy przy tych konkluzya nasza zostawać ma, ktorzyby się nabliżey ku wolnościom, prawom a zwyczaiom, wedle praw każdey Ziemie, y dobremu R. P. skłaniali, okrom spraw Seymowych, ktore się zwykłym obyczaiem, z wiadomością y przyzwoleniem wszech Stanow odprawować maią. Gdyż to iest rzecz pewna y doświadczona, iż sama iedna Osoba Krolewska, u takich wielkich Państw tego Krolestwa, wszytkim sprawom zdołać nie może, zaczymby y w nierząd, y w niebespieczeństwo Korona wpaść mogła. Przeto ustawiamy, y za wieczne prawo mieć chcemy, aby każdego Seymu Walnego naznaczeni y mianowani byli z Rad Koronnych osob szesnaście, tak z Polski iako y z Litwy, y innych Państw do Korony należących, z wiadomością wszech Stanow, ku innym urzędnikom Koronnym Polskim y Litewskim, ktorzyby przy Nas ustawicznie byli, przestrzegaiąc osoby y dostoieństwa naszego, wolności pospolitey, bez ktorych rady y wiadomości nic My y potomkowie nasi, czynić nie mamy, ani będziemy mogli w sprawach potocznych (nie wzruszaiąc nic Seymowych). A ci Panowie będą powinni przestrzegać, aby we wszytkich sprawach nic się nie działo contra dignitatem nostram, y przeciw prawu pospolitemu: z czego potym będą powinni respondować na Seymie Walnym blisko przyszłym. A wszakże każdemu z Panow Rad Senatorow, przyiechać do Nas ilekroć ktory raczy, y obecnie mieszkać, wolno ma bydź, y do tey sprawy, y do każdey inney, iako Rady przypuszczamy, y o wszystkim radzić y wiedzieć powinni będą: także ci Deputaci nic przed żadnym z nich mieć nie będą więcey, okrom tego, iż iuż oni do czasu swego obecnie powinni bądą mieszkać przy Nas. Nie zaniechywaiąc obyczaiu starego, opisowania listy naszemi ad Consiliarios absentes, gdy się co takiego trafi: naznaczenie tych Senatorow na Seymie ma bydź zaraz osob 16, na każde pułroka osob 4 ieden z Biskupow, ieden z Woiewod, a dwa z Kasztellanow, a maią iść koleią iako w Radzie siedzą. A ieśliby ktory w swey koleiey zostać nie chciał, abo per aliquod legale impedimentum nie mogł, aby się zaraz temże na Seymie opowiedział, a inszy ex ordine na iego mieysce necessario naznaczony był: a ci maią mieć opatrzenie z skarbu naszego, y potomkow naszych. Biskupi z Ruskich kraiow, y inni świeckiego stanu Senatorowie, każdy na swe pułroka po piąci set złotych, A panowie duchowni kraiow Polskich tego nie potrzebuią, gdyż są dobrze opatrzeni.

7. Seym Walny Koronny, we dwie lecie nadaley ma bydź składan, a gdzieby tego była pilna a gwałtowna potrzeba Rzeczyposp: tedy za radą Panow Rad oboyga Państwa, iako czas y potrzeba Rzeczyposp: przynosić będzie, powinni go składać będziemy. A dłużey go dzierżeć nie mamy, nadaley do sześci niedziel: a przed takowemi Seymy w Polszcze wedle zwyczaiu, a w Litwie wedle Statutu Wielkiego Xięstwa Litewskiego, Seymiki Powiatowe bydź maią, iako w Kole, y w Korczynie, Seymik Głowny bywa, także w Litwie w Wołkowisku Głowny Seymik bydż ma. Na ktore Seymiki przez Posły swe, potrzeby przypadłe zwykłym obyczaiem oznaymiać mamy.

8. Obiecuiem toż słowem naszym Krolewskim, iż My y Potomkowie nasi, sygnetu żadnego używać nie mamy, ani pieczęci osobney w sprawach Rzeczypospolitey należących, tam intra quam extra Regnum, iedno Koronnych pieczęci, ktore przy Kanclerzach y Podkanclerzach są, tak Polskich, iako y Litewskich.

9. Urzędy Koronne oboyga narodu w cale zachowane bydź maią, także y Dworskich urzędow umnieyszać zatłumiać nie mamy, ale owszem ludziom statecznym, y godnym, y zasłużonym, oboyga narodu, a nie obcym, gdybykolwiek wakowały, powinni będziem dawać.

10. Aby wątpliwość żadna około gruntow szlacheckich nie była, wolne zawzdy ze wszemi pożytkami ktoreby się kolwiek na ich grunciech pokazowały; też y kruszcze wszelakie, y okna solne, zostawać maią: a My y Potomkowie nasi, przekazywać im nie mamy, czasy wiecznemi, wolnego używania.

11. Także obiecuiemy iż wykładow nie przypuścimy, ani wywodow żadnych z prawa obcego, ani daniny z Przodkow naszych dobr prawem dziedzicznym nadanych, aby miały bydź za lenna poczytane, tylko na ktorychby stało mianowicie, że są nadane jure feudali.

12. Starostowie pogranicznych y sądowych zamkow, y miast głownych, także y miasta głowne ktore Starostow nie maią, przysięgać Krolowi y Krolestwu maią, iż tempore Interregni, zamkow y miast, spuszczać nie maią ku szkodzie Rzeczypospolitey nikomu inszemu, iedno Krolowi wolnie za zezwoleniem wszech obranemu, y koronowanemu, pod utraceniem poczciwości, garła, y maiętności.

13. Korona Krolestwa Polskiego, ma być w skarbie Koronnym w Krakowie chowana, przez Pana Podskarbiego Koronnego, za pieczęciami y kluczami Senatorow tych, to iest: Kasztellana Krakowskiego, Woiewodę Krakowskiego, Poznańskiego, Wileńskiego, Sęndomirskiego, Kaliskiego y Trockiego; ktorzy iey otwarzać nie maią, iedno za zezwoleniem spolnym wszech Rad Koronnych, y Stanow. A wszakoż niebytność ktorego z nich, prze chorobę, abo inne legale impedimentum przekazać nie ma spolonego zezwolenia: owszem absens, za obwieszczeniem innych Senatorow, powinien tamże klucz swoy do innych kolegow przesłać. A ieśliby którego śmierć zaszła, tedy inni kolegowie praesentes moc maią zamek iego otworzyć, y pieczęć odeprzeć.

14. Sprawiedliwość pospolitą sądową niektore kraie Korony Polskiey sobie zwoliły, zdeymuiąc ią z osoby naszey, czego My im dozwalamy, y hamować nie mamy, z tym dokładem, że innym ktorzyby chcieli także u siebie postanowić, wolno bydź ma zawzdy: a poprawa iey ma bydź wolna za spolnym ich dozwoleniem. Y ieśliby się im zdało zasię ią na osobę naszą Krolewską włożyć, tedy ią powinni będziem na się przyiąć, My y Potomkowie nasi. Także też Panowie, Rady wszytkie, y Stany Wiekiego Xięstwa Litewskiego, y Ziem, Wołyńskiey, Kijowskiey, Bracławskiey, które się prawem Litewskim sądzą, to tymże sposobem postanowili, iż do Seymu przyszłego na Koronacyą naszę złożonego, praw swych poprawić, y obyczay sprawiedliwości między sobą postanowić maią. A iako oni między sobą postanowią, y na co się większa część tych, ktorzy się prawem Litewskim sądzą, zgodzi, to My wszytko przy Koronacyi naszey poprzysiądz powinni będziemy, y na potym także praw swych y sądow poprawować im będzie wolno zawzdy.

15. Osobliwie to waruiemy, iż podatkow, ani poborow żadnych na imionach naszych Krolewskich, y Rad Duchownych, także ceł nowych na miastach naszych w Polszcze y w Litwie, y we wszystkich Ziemiach do Korony należących, składać y postanawiać nie mamy, bez dozwolenia wszech Stanow na Seymie Walnym. Ani też monopolia rzeczy tych, ktore z Państw Koronnych, tak Polskich iako Litewskich pochodzą, ustawiać dopuścić nie mamy.

16. A iż na małżeństwie naszym wiele R. P. należy, tedy obiecuiemy, y przyrzekamy za się y za Potomki nasze Krole Polskie, nigdy nic nie stanowić, ani przed się brać, około małżeństw naszych, mimo wiadomość y przyzwolenie Rad Koronnych oboyga narodu. A okrom takowych przyczyn ktore pismem y słowem Bożym są wyrażone, żadnych okazyi do niemieszkania powinnego w małżeństwie, abo do rozwodu, szukać sobie nie będziemy.

17. Kondycye wszytkie przez Posły nasze imieniem naszym podane y umocnione, wypełnić wszytkie powinni będziemy, y słowem naszym przyrzekamy to wszytko, y coby iednokolwiek ieszcze wolności praw swych Stany Koronne oboyga narodu Nam przy Koronacyi podali, przyimuiemy, y przyiąć mamy, poprzysiądz, utwierdzić, y na potomne czasy mocno trzymać, wypełniać powinni iesteśmy, y obiecuiemy, pod wiarą y przysięgą naszą, słowem naszym przyrzekamy, utwierdzamy, na wieczne czasy. A ieślibyśmy (czego Boże uchoway) co przeciw prawom, wolnościom, artykułom, kondycyom wykroczyli, abo czego nie wypełnili: tedy obywatele Koronne oboyga narodu, od posłuszeństwa y wiary Nam powinney, wolne czyniemy.

18. Stanowiono y pisano to wszystko przez Rady Koronne oboyga narodu, Rycerstwo y Stany wszech Państw do Korony należących, na Seymie pospolitym Elections pod Warszawą przy wsi Kamionney, dnia dwudziestego maia, roku Bożego, tysiącnego, pięćsetnego siedemdziesiątego trzeciego.

  

Stephanus Electus Rex.
Martinus Berzevicejus, Procancell.

 


GALERIA HISTORYCZNA

 

Artykuły henrykowskie z 1573 roku, zaprezentowane w Trybunale Konstytucyjnym podczas uroczystości obchodów rocznicy uchwalenia Konstytucji 3-go Maja.   WIĘCEJ

 

 

Pacta conventa Henryka Walezego z 1573 roku.

 


ZOBACZ TAKŻE

Wystawa Panoramy Konstytucyjne Warszawy