Umieszczenie w zakładzie psychiatrycznym na podstawie nieprawomocnego postanowienia P 1/21
4 lutego 2026 r. Trybunał Konstytucyjny ogłosił orzeczenie wydane w sprawie pytania prawnego Sądu Dyscyplinarnego przy Sądzie Apelacyjnym w Szczecinie dotyczącego umieszczenia w zakładzie psychiatrycznym na podstawie nieprawomocnego postanowienia.
Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 462 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2025 r. poz. 46, ze zm.) w związku z art. 9 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 2025 r. poz. 911, ze zm.) w zakresie, w jakim przewidują, że wniesienie zażalenia na postanowienie, na mocy którego sąd, uwzględniając wniosek prokuratora złożony na podstawie art. 324 § 1 ustawy – Kodeks postępowania karnego, umarza postępowanie karne i orzeka wobec sprawcy czynu popełnionego w stanie niepoczytalności środek zabezpieczający w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym, przewidziany w art. 93a § 1 pkt 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2025 r. poz. 383, ze zm.), nie wstrzymuje wykonania takiego postanowienia, są niezgodne z art. 78 w związku z art. 41 ust. 1, art. 42 ust. 2 i 3, art. 45 ust. 1, art. 31 ust. 3 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Ponadto postanowił umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie.
Orzeczenie zapadło większością głosów.
Zdanie odrębne do wyroku złożył sędzia TK Wojciech Sych.
W dzisiejszym wyroku Trybunał odpowiedział na pytanie, czy konstytucyjnie dopuszczalne jest, aby bezzwłoczne skierowanie do wykonania postanowienia sądu pierwszej instancji o pobycie w zakładzie psychiatrycznym było możliwe nawet wtedy, gdy postanowienie takie zostało zaskarżone w drodze zażalenia. Zasadnicze zastrzeżenia konstytucyjne sądu odnosiły się bowiem do kwestii dopuszczalności pozbawienia zażalenia składanego w takiej sprawie cechy suspensywności, czyli wstrzymania wykonalności. W ocenie sądu, źródłem niekonstytucyjności jest, wynikająca z art. 462 § 1 k.p.k. zasada braku wstrzymującego charakteru zażalenia, która – w zakresie orzekania o pobycie w zakładzie psychiatrycznym na wniosek prokuratora złożony na podstawie art. 324 § 1 k.p.k. – rodzi ten skutek, że nieprawomocne jeszcze postanowienie jest, stosownie do art. 9 § 1 k.k.w., kierowane bezzwłocznie do wykonania, choćby osoba poddawana detencji (zatrzymaniu) psychiatrycznej kwestionowała zgodność z prawem orzeczenia wobec niej tego środka zabezpieczającego.
Trybunał wpierw zbadał, czy sposób ukształtowania mechanizmu odwoławczego od orzeczenia sądu o zastosowaniu izolacyjnego środka zabezpieczającego, jakim jest detencja psychiatryczna, zapewnia odpowiednią realizację konstytucyjnych gwarancji wynikających z prawa do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, o którym mowa w art. 78 Konstytucji.
Ocena konstytucyjności kontrolowanego rozwiązania ustawowego stanowiącego ograniczenie prawa do zaskarżenia – w tym rozwiązań wyłączających dewolutywność lub suspensywność środka odwoławczego – wymaga każdorazowego uwzględnienia przez Trybunał natury rozstrzyganej sprawy oraz charakteru postępowania, a przede wszystkim wagi wolności i praw, jakie mogą doznać uszczerbku w związku z ustanowieniem takich wyjątków. Podstawowe znaczenie ma odpowiedź na pytanie, czy ustanowiony mechanizm odwoławczy zapewnia odpowiednio efektywną (skuteczną) ochronę wolności i praw dotkniętych orzeczeniem lub decyzją, które zostały wydane w pierwszej instancji. O ile bowiem art. 78 Konstytucji pozostawia ustawodawcy pewną swobodę decyzyjną co do sposobu uregulowania mechanizmu odwoławczego, o tyle każdy ustanowiony przez niego środek zaskarżenia powinien być efektywny, czyli musi stwarzać realną możliwość oceny pierwszoinstancyjnego rozstrzygnięcia i dokonania jego uchylenia bądź zmiany.
Kluczowe dla oceny konstytucyjności w niniejszej sprawie było ustalenie przez Trybunał natury środka, jakim jest detencja psychiatryczna, z perspektywy naruszanych konstytucyjnych wolności i praw. Pobyt w zakładzie psychiatrycznym (zwany też detencją psychiatryczną lub internacją psychiatryczną) w świetle art. 93a § 1 k.k. należy do katalogu środków zabezpieczających przewidzianych przez ustawę karną.
TK przypomniał, że środki zabezpieczające są instytucją prawa karnego stosowaną wobec sprawców czynów zabronionych oraz orzekaną w ramach postępowania karnego. Ich bezpośrednim celem nie jest jednak ukaranie sprawcy lecz przede wszystkim zabezpieczenie społeczeństwa przed zagrożeniem wynikającym z ryzyka ponownego popełnienia czynu zabronionego. Z konstytucyjnego punktu widzenia także środki zabezpieczające pozostają instrumentem reakcji karnoprawnej, którego zastosowanie prowadzi do ingerencji w wolności i prawa osób obwinionych o popełnienie czynu zabronionego, takie jak wolność osobista, prawo do prywatności czy swoboda przemieszczania się. Orzeczenie wobec sprawcy internacji psychiatrycznej, prowadzące do umieszczenia przymusowo w odpowiednim zakładzie psychiatrycznym zamkniętym (na czas z góry nieokreślony), jawi się przy tym jako środek, który najdrastyczniej ingeruje w konstytucyjne prawa podmiotowe. Ponieważ środek ten należy do kategorii środków reakcji karnoprawnej, musi więc podlegać obudowaniu szczególnie silnymi rozwiązaniami gwarancyjnymi, które wykluczą ryzyko stosowania ich w sposób arbitralny, z naruszeniem zasad adekwatności oraz konieczności. W tym kontekście Trybunał uznał doniosłość obowiązku zagwarantowania przez ustawodawcę efektywnej sądowej kontroli stosowania omawianego instrumentu reakcji karnoprawnej.
Po dokonaniu powyższych ustaleń Trybunał postanowił je skonfrontować ze wskazanymi przez sąd wzorcami kontroli. Po pierwsze Trybunał uznał, że zaskarżona norma jest niezgodna z art. 78 w związku z art. 41 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji.
TK przypomniał, że w art. 41 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji każdemu zapewnia się nietykalność osobistą oraz wolność osobistą. Wolności te mają charakter fundamentalny dla ochrony pozostałych gwarancji składających się na konstytucyjny status jednostki, jako że pozostają w ścisłym związku z zasadą godności człowieka wyrażoną w art. 30 Konstytucji.
W świetle art. 41 ust. 1 Konstytucji formą pozbawienia lub ograniczenia wolności osobistej nie są wyłącznie kary w sensie ścisłym (tj. kary wymienione w art. 32 k.k.). Z perspektywy tego wzorca, środkiem ingerencji w sferę chronionej wolności osobistej mogą być również inne rozwiązania ustawowe prowadzące do pozbawienia albo ograniczenia tej wolności: nie tylko te stosowane w ramach postępowania karnego lecz także te stosowane w innych typach postępowań. Zdaniem Trybunału, użyte w art. 41 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji pojęcie „pozbawienie wolności” musi być rozumiane szeroko „jako obejmujące wszystkie sytuacje, kiedy jednostce uniemożliwia się korzystanie z wolności”. Trybunał w niniejszej sprawie potrzymał wcześniej wyrażane stanowisko, zgodnie z którym umieszczenie sprawcy czynu zabronionego w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym – jako środek reakcji karnoprawnej – z perspektywy art. 41 ust. 1 Konstytucji stanowi niewątpliwie ingerencję w sferę wolności osobistej, ponieważ polega na pozbawieniu możliwości korzystania z niej przez czas stosowania środka zabezpieczającego (przy czym czas ten nie jest zresztą z góry określany). Z orzecznictwa Trybunału wynika ponadto, że powierzenie w art. 41 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji ustawodawcy kompetencja do określenia zasad i trybu, na jakich może dochodzić do pozbawienia lub ograniczenia wolności osobistej jednostki, „nie powinno być rozumiane jako pozostawienie ustawodawcy zupełnej swobody w tym zakresie. Określenie w ustawie tych zasad oraz trybu podlega bowiem ocenie przez pryzmat innych gwarancji konstytucyjnych”. W niniejszej sprawie, z uwagi na treść zarzutów przedstawionych przez sąd, dla dokonania tej oceny miarodajna była przede wszystkim zasada proporcjonalności, która wynika w art. 31 ust. 3 Konstytucji. Zgodnie z tym wzorcem kontroli, wszelkie ograniczenia korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko, jeżeli są konieczne w demokratycznym państwie prawa dla realizacji wartości określonych w tym przepisie. Ograniczenia nie mogą jednocześnie naruszać istoty wolności i praw.
Trybunał potwierdził, że zasadniczym celem zastosowania tego środka stanowi tym samym ochrona porządku publicznego oraz wolności i praw innych osób. Z uwagi na realizowaną funkcję leczniczą, zapewnia on także ochronę praw samego sprawcy (m.in. prawa do ochrony zdrowia). Cele te są niewątpliwie legitymowane w świetle konstytucyjnych wartości wymienionych w art. 31 ust. 3 Konstytucji. Pobyt sprawcy w odpowiednim zakładzie psychiatrycznym zamkniętych służy realizacji opisanych wartości. Trybunał podzielił jednak stanowisko sądu, że wdrożenie do wykonania postanowienia sądu pierwszej instancji o zastosowaniu internacji psychiatrycznej bezzwłoczne – a więc jeszcze zanim rozpatrzone zostanie zażalenie, w którym kwestionuje się zasadność i legalność orzeczenia takiego środka zabezpieczającego – nie stanowi środka niezbędnego w rozumieniu art. 31 ust. 3 Konstytucji, ponieważ istnieją inne rozwiązania procesowe pozwalające zapewnić dostateczną ochronę wskazanych wartości konstytucyjnych do czasu uprawomocnienia się postanowienia wydanego w trybie opisanym w art. 354 k.p.k. Ustawodawca przewidział bowiem, że w toku postępowania karnego mogą być stosowane – także w celu zapobiegnięcia popełnieniu przez oskarżonego nowego, ciężkiego przestępstwa – tzw. środki zapobiegawcze, w tym środek o charakterze izolacyjnym, jakim jest tymczasowe aresztowanie. Zastosowanie takiego środka może być uzasadnione także wtedy, gdy zachodzi uzasadniona obawa, że oskarżony, któremu zarzucono popełnienie zbrodni lub umyślnego występku, popełni przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa groził. Zaistnienie okoliczności, które świadczyłyby o chorobie psychicznej lub upośledzeniu umysłowym sprawcy czynu zabronionego, nie wyłączają przy tym możliwości zastosowania tymczasowego aresztowania.
Trybunał stwierdził zatem, że ustawodawca stworzył rozwiązania procesowe, które mają służyć w toku postępowania karnego ochronie wartości konstytucyjnych, takim jak porządek publiczny oraz wolności i prawa osób trzecich, a także umożliwiają jednocześnie zapewnienie sprawcy, w wypadku którego biegli stwierdzili chorobę psychiczną lub upośledzenie umysłowe, stosownej opieki zdrowotnej. Tymczasowe aresztowanie może być bowiem stosowane z uwagi na pozaprocesową przesłankę uzasadnionej obawy popełnienia czynu zabronionego przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu. Ustawodawca przewidział przy tym wyraźnie możliwość zastosowania tymczasowego aresztowania w postaci umieszczenia w odpowiednim zakładzie leczniczym, w tym w zakładzie psychiatrycznym do czasu zapadnięcia prawomocnego orzeczenia w sprawie środka zabezpieczającego w postaci detencji psychiatrycznej oraz przygotowania takiego orzeczenia do wykonania. Tymczasowe aresztowanie może być zatem zastosowane w celu zabezpieczenia sprawcy do momentu wdrożenia do wykonania prawomocnie orzeczonej detencji psychiatrycznej. Przy czym w tym wypadku tymczasowe aresztowanie, stosowane w oparciu o przesłankę pozaprocesową opisaną w art. 258 § 3 k.p.k., realizuje funkcje analogiczne do detencji psychiatrycznej, która jest orzekana, jeżeli istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że sprawca popełni ponownie czyn zabroniony o znacznej społecznej szkodliwości w związku z chorobą psychiczną lub upośledzeniem umysłowym. Tak więc, zdaniem Trybunału, z punktu widzenia wzorców kontroli, jakimi są art. 78 w związku z art. 41 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji, bezzwłoczne kierowanie do wykonania postanowienia sądu, wydanego w pierwszej instancji w trybie przewidzianym w art. 354 k.p.k., nie jest niezbędne dla zapewnienia ochrony konstytucyjnych wartości, jakimi jest porządek publiczny oraz wolności i prawa osób trzecich. Jednocześnie orzeczenie tymczasowego aresztowanie ma też charakter rozstrzygnięcia procesowego – nie stanowi orzeczenia co do sprawstwa czynu zabronionego ani okoliczności takiego czynu, a więc nie „przełamuje” domniemania niewinności. Do orzeczenia środków zapobiegawczych wystarczające jest zebranie dowodów wskazujących na duże prawdopodobieństwo, że oskarżony popełnił przestępstwo, podczas gdy środek zabezpieczający w postaci detencji psychiatrycznej orzeka się wobec „sprawcy” czynu zabronionego popełnionego w stanie niepoczytalności.
Trybunał uznał również, że kontrolowana norma jest niezgodna z art. 78 w związku z art. 45 ust. 1, art. 42 ust. 2 i 3 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji, a więc przepisami wyrażającymi prawo do sądu, prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania oraz domniemania niewinności
Trybunał przypomniał, że prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, wyrażone w art. 78 Konstytucji, stanowi – w kontekście postępowań sądowych – element konstytucyjnego standardu sprawiedliwej, rzetelnej i jawnej procedury sądowej, wynikającego z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Zgodnie z tym wzorcem, każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd.
Z kolei zgodnie z art. 42 ust. 2 zdanie pierwsze Konstytucji, każdy, przeciwko komu jest prowadzone postępowanie karne, ma prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania. Wyrażone w tym przepisie konstytucyjne prawo do obrony jest nie tylko fundamentalną zasadą procesu karnego, ale też elementarnym standardem demokratycznego państwa prawnego. Z tego powodu należy rozumieć je możliwie szeroko oraz odnosić do każdego postępowania, które ma charakter „represyjny”. Trybunał podkreśla przy tym, że konstytucyjne prawo do obrony rodzi obowiązek ustawodawcy zapewnienia takich instrumentów procesowych, które umożliwią osobie, przeciwko której toczy się postępowanie karne, realną i efektywną ochronę własnych interesów we wszystkich stadiach postępowania (nie wykluczając etapu postępowania odwoławczego). Jednocześnie omawiane prawo nie ma charakteru absolutnego, zaś korzystanie z niego może podlegać pewnym ograniczeniom – pod warunkiem jednak, że ograniczenia takie będą spełniać wymagania wynikające z art. 31 ust. 3 Konstytucji.
Trybunał przypomniał, że zgodnie z art. 42 ust. 3 Konstytucji każdego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu. Jednocześnie z art. 42 ust. 3 Konstytucji wynika również prawo jednostki do takiego ukształtowania tego rodzaju postępowań przez ustawodawcę, aby ochrona wiążąca się z domniemaniem niewinności zapewniona była do momentu przełamania tego domniemania na mocy „prawomocnego” (ostatecznego) orzeczenia sądowego.
W niniejszej sprawie Trybunał stwierdził, że rozwiązanie prawne polegające na tym, że wniesienie zażalenia na postanowienie sądu wydane w następstwie uwzględnienia wniosku prokuratora złożonego w trybie przewidzianym w art. 324 § 1 k.p.k. nie wstrzymuje wykonania takiego postanowienia, stanowi niewątpliwie ograniczenie prawa do efektywnej kontroli sądowej orzeczeń wydanych w pierwszej instancji oraz prawa do obrony „przed” ewentualnymi błędami (nieprawidłowościami) rozstrzygnięć sądowych i ich następstwami. Kwestia ta ma tym większe znaczenie, że w niniejszej sprawie ograniczenia te odnoszą się do kontroli stosowania środka o charakterze izolacyjnym, przewidzianego w ustawie karnej jako reakcja na popełnienie czynu zabronionego w stanie niepoczytalności. W ocenie Trybunału, ograniczenie wymienionych praw i gwarancji procesowych nie jest przy tym rozwiązaniem koniecznym (w rozumieniu art. 31 ust. 3 Konstytucji) dla zapewnienia ochrony innych wartości konstytucyjnych. Jednocześnie narusza istotę gwarancji wynikającej z konstytucyjnego domniemania niewinności. Trybunał przyjął, że wyrażone w art. 42 ust. 3 Konstytucji domniemanie niewinności wyklucza, co do zasady, możliwość zastosowania izolacyjnego środka zabezpieczającego wobec osoby, co do której wszelkie okoliczności mające uzasadniać pozbawienie lub ograniczenie jej wolności osobistej, a więc m.in. samo sprawstwo czynu, działanie w stanie niepoczytalność oraz istnienie zagrożenia, o jakim mowa w art. 93g k.k., nie zostały stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu. Odmienne odczytanie przywołanego wzorca kontroli prowadziłoby do konstatacji, że jego gwarancyjny charakter nie obejmowałby „każdego”, wobec kogo prowadzone jest postępowanie karne, skoro wyłączone byłyby spod ochrony wynikającej z zasady domniemania niewinności (obejmującego zarówno domniemanie braku winy, jak i swoiste domniemanie braku sprawstwa) osoby, które – w ocenie organów prowadzących postępowania karne – popełniły czyn zabroniony w stanie wyłączającym świadomość (tzw. sprawcy niepoczytalni).
Trybunał stwierdził przy tym, że dostatecznych gwarancji realizacji prawa do efektywnej ochrony sądowej w postępowaniu odwoławczym oraz prawa do obrony we wszystkich stadiach postępowania karnego nie zapewnia rozwiązanie przyjęte w art. 462 § 1 in fine k.p.k., zgodnie z którym sąd wydający zaskarżone postanowienie lub sąd powołany do rozpoznania zażalenia może wstrzymać wykonanie takiego postanowienia. Po pierwsze, ani ten, ani żaden inny przepis prawa nie określa przesłanek, jakimi ma się kierować sąd, podejmując decyzję w sprawie wstrzymania wykonania nieprawomocnego postanowienia, na mocy którego orzeczono detencję psychiatryczną. Po drugie, w myśl 462 § 2 k.p.k., odmowa wstrzymania nie wymaga nawet uzasadnienia.
Trybunał uznał również, że zaskarżona norma jest niezgodna z art. 78 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Kwestionowana regulacja rodzi bowiem ten skutek, że w zależności od tego, czy orzeczenie sądu pierwszej instancji zapada w formie postanowienia czy wyroku, zachodzi (albo nie) konieczność skierowania bezzwłocznie takiego orzeczenia do wykonania, bez oczekiwania na jego uprawomocnienie. Uzasadnionym kryterium odmiennego ukształtowania sytuacji procesowej obu grup podmiotów nie może być to, czy prokurator podjął decyzję o wystąpieniu z wnioskiem, o którym mowa w art. 324 § 1 k.p.k., czy jednak skierował do sądu akt oskarżenia.
Trybunał nie dostrzegł racjonalnych i konstytucyjnie doniosłych powodów, dla których dostrzeżone przez pytający sąd zróżnicowanie sytuacji procesowej osób, wobec których orzekana jest internacja psychiatryczna, mogłoby być konstytucyjnie uzasadnione. Sama forma, jaką przyjmuje orzeczenie (postanowienie albo wyroku), ma znaczenie wtórne, bowiem istota tych orzeczeń pozostaje tożsama (tj. chodzi o stwierdzenie sprawstwa czynu zabronionego w stanie niepoczytalności oraz istnienia kodeksowych przesłanek zastosowania takiego środka zabezpieczającego). Odmienność formy orzeczenia jest pochodną etapu postępowania, na jakim dochodzi do stwierdzenia tych okoliczności, oraz decyzji procesowych podjętych przez właściwe organy (a konkretnie od tego, czy w wyniku postępowania przygotowawczego prokurator kieruje do sądu wniosek, o którym mowa w art. 324 § 1 k.p.k., czy też akt oskarżenia, a do stwierdzenia niepoczytalności sprawcy dochodzi dopiero po rozpoczęciu przewodu sądowego).
Skład orzekający Trybunału Konstytucyjnego: sędzia TK Wojciech Sych - przewodniczący, sędzia TK Jakub Stelina - sprawozdawca, sędzia TK Rafał Wojciechowski, sędzia TK Jarosław Wyrembak, sędzia TK Andrzej Zielonacki.