Umieszczenie w zakładzie psychiatrycznym na podstawie nieprawomocnego postanowienia P 1/21
4 lutego 2026 r. o godz. 13:00 Trybunał Konstytucyjny ogłosi orzeczenie wydane w sprawie pytania prawnego Sądu Dyscyplinarnego przy Sądzie Apelacyjnym w Szczecinie dotyczącego umieszczenia w zakładzie psychiatrycznym na podstawie nieprawomocnego postanowienia.
Trybunał Konstytucyjny dokona kontroli zgodności czy:
1) art. 9 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (dalej: k.k.w.) i art. 462 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (dalej: k.p.k.), w zakresie w jakim wynika z nich norma stanowiąca, że postanowienie umarzające postępowanie i orzekające pobyt podejrzanego w odpowiednim zakładzie psychiatrycznym podlega wykonaniu bezzwłocznie, gdy orzeczenie stało się wykonalne tj. z chwilą jego wydania nawet wówczas, gdy zostanie zaskarżone, a sąd który je wydał, lub sąd powołany do rozpoznania zażalenia, nie wstrzyma wykonania tego postanowienia są zgodne z art. 2 Konstytucji RP w zakresie wynikającej z tego przepisu zasady poprawnej legislacji, w związku z art. 41 ust. 1, w związku z art. 42 ust. 2, w związku z art. 42 ust. 3, w związku z art. 45, w związku z art. 78, i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP,
2) art. 9 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – k.k.w. w zakresie w jakim wynika z niego norma stanowiąca, że orzeczenia o umorzeniu postępowania i pobycie podejrzanego w odpowiednim zakładzie psychiatrycznym, które zapada w formie postanowienia, podlega wykonaniu bezzwłocznie, gdy orzeczenie stało się wykonalne tj. z chwilą jego wydania jest zgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Sąd rejonowy w postępowaniu karnym wydał postanowienie w przedmiocie umorzenia postępowania karnego i zastosowania wobec podejrzanego środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia w odpowiednim zakładzie psychiatrycznym zamkniętym. Postanowienie zostało skierowane do wykonania dopiero po jego uprawomocnieniu, w wyniku rozpoznania środka odwoławczego. W tym czasie (tj. w okresie od listopada 2018 r. do czerwca 2019 r.), gdy postanowienie było nieprawomocne, podejrzany przebywał w areszcie śledczym jako osoba tymczasowo aresztowana. W związku z wyżej opisanym postępowaniem karnym, do Sądu Dyscyplinarnego przy Sądzie Apelacyjnym w Szczecinie (tj. sądu pytającego) wpłynął wniosek o rozpoznanie sprawy dyscyplinarnej sędzi referenta w wyżej opisanej sprawie. Obwinionej zarzucono w szczególności, że dopuściła się oczywistej i rażącej obrazy przepisów prawa karnego wykonawczego tj. art. 9 § 1 k.k.w. w ten sposób, że po wydaniu w listopadzie 2018 roku postanowienia w przedmiocie umorzenia postępowania karnego i zastosowania wobec podejrzanego środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia w odpowiednim zakładzie psychiatrycznym zamkniętym, przez kilka miesięcy nie skierowała przedmiotowego postanowienia do wykonania, co skutkowało, że w okresie od listopada 2018 roku do lipca 2019 roku podejrzany będąc tymczasowo aresztowanym przebywał w areszcie śledczym oczekując na leczenie, zamiast w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym, czym naruszyła podstawowe gwarancje procesowe podejrzanego.
Pierwszy zarzut sądu pytającego odnosi się do niezgodności art. 9 § 1 k.k.w. i art. 462 § 1 k.p.k. z art. 42 ust. 3 Konstytucji, z którego wynika zasada domniemania niewinności. Sąd pytający podkreśla wykluczenie uznania winy i odpowiedzialności karnej bez postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem karnym. Sąd stwierdza, że pomimo iż niepoczytalność sprawcy wyłącza możliwość przypisania mu winy za popełniony czyn, zasadę domniemania niewinności należy stosować także w postępowaniu z wniosku prokuratora o umorzenie postępowania i zastosowanie wobec podejrzanego środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia w zakładzie psychiatrycznym, w zakresie dotyczącym domniemania braku sprawstwa. Zdaniem sądu pytającego skoro Konstytucja wymaga, aby obalenie domniemania niewinności nastąpiło poprzez wydanie prawomocnego wyroku sądu, to wykonywanie orzeczenia nieprawomocnego stanowi logiczną i aksjologiczną sprzeczność z zasadą wyrażoną w art. 42 ust 3 Konstytucji.
Kolejny zarzut sądu pytającego dotyczy niezgodności art. 9 § 1 k.k.w. i art. 462 § 1 k.p.k. w zakresie, w jakim wynika z nich bezzwłoczna wykonalność nieprawomocnego postanowienia o umorzeniu postępowania i orzeczeniu pobytu w zakładzie psychiatrycznym z art. 42 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, będącym źródłem konstytucyjnego prawa do obrony. Sąd pytający podkreśla, że do istoty obrony należy dążenie do zapobiegnięcia niepożądanym przez podejrzanego rozstrzygnięciom, w związku z czym skierowanie postanowienia o umieszczeniu podejrzanego w zakładzie psychiatrycznym do wykonania, przed jego uprawomocnieniem, stanowi naruszenie konstytucyjnego prawa do obrony na etapie postępowania odwoławczego.
W kolejnym zarzucie sąd pytający podnosi, że art. 9 § 1 k.k.w. i art. 462 § 1 k.p.k. jest niezgodny z 31 ust. 3 w związku z art. 41 ust. 1 Konstytucji, który gwarantuje każdemu prawo do nietykalności osobistej i wolności osobistej. Zdaniem sądu, nie budzi wątpliwości, że zastosowanie środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia podejrzanego w zakładzie psychiatrycznym jest formą pozbawienia człowieka wolności. Swoje wątpliwości konstytucyjne odniósł natomiast do spełnienia wymaganego przez art. 31 ust. 3 Konstytucji kryterium proporcjonalności w sytuacji, w której prawo przewiduje możliwość pozbawienia wolności na podstawie nieprawomocnego postanowienia sądu karnego o internacji psychiatrycznej.
Sąd pytający formułuje również zarzut odnoszący się do zgodności art. 9 § 1 k.k.w. i art. 462 § 1 k.p.k. z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, który jest źródłem prawa do sądu, w szczególności do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej zgodnie z wymogami sprawiedliwości. Sąd pytający podkreśla, że prawo do sądu powinno gwarantować, że dopóki sprawa się nie zakończy, nieodwracalne w skutkach orzeczenie nie zostanie wykonane. Wskazał, że rozwiązanie przewidujące natychmiastową wykonalność postanowienia wydanego w trybie art. 354 k.p.k. jawi się jako arbitralne i ograniczające bez istotnych racji prawa procesowe podejrzanego, których realizacja stanowi warunek prawidłowego i sprawiedliwego rozstrzygnięcia sprawy.
Sąd pytający zarzuca także naruszenie art. 31 ust. 3 w związku z art. 78 Konstytucji, z którego wynika prawo do zaskarżania orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji. Sąd pytający zakwestionował konstytucyjność rozwiązania, zgodnie z którym wniesienie zażalenia na postanowienie o internacji psychiatrycznej nie wstrzymuje jego wykonania. Rozwiązanie to nie realizuje w pełni zasady kierunkowej suspensywności środka zaskarżenia. Analizowany wyjątek nie spełnia kryterium konieczności i proporcjonalności. Brak suspensywności zażalenia powoduje, że skutki ewentualnej pomyłki sądu I instancji nie są odwracalne.
Kolejny zarzut sądu pytającego dotyczy naruszenia zasady poprawnej legislacji (art. 2 Konstytucji). Sąd pytający wskazuje, że regulacje prawne dotyczące wykonania orzeczenia o internacji psychiatrycznej są niekonsekwentne i nieracjonalne, a natychmiastowa wykonalność postanowień wydanych w trybie art. 354 k.p.k. nosi cechy regulacji przypadkowej. Sąd argumentuje, że jeżeli bowiem ustawodawca uważa za konieczne natychmiastowe wykonanie internacji psychiatrycznej, to powinien ukształtować stosowną regulację w sposób konsekwentny czyli przewidywać natychmiastowe wykonanie internacji psychiatrycznej także wówczas, gdy jest ona orzeczona wyrokiem. Sąd podkreślił także, że kwestionowana norma, nakazująca kierowanie do wykonania nieprawomocnych postanowień wydanych w trybie art. 354 k.p.k. powoduje, że konstytucyjne zasady domniemania niewinności, prawa do obrony przed sądem odwoławczym, prawa do sądu, a po części także prawa do zaskarżania orzeczeń nabierają cech gwarancji iluzorycznych i pozornych.
W sprawie zgodności art. 9 § 1 k.k.w. w zakresie, w jakim wynika z niego natychmiastowa wykonalność postanowienia o umorzeniu postępowania i pobycie podejrzanego w odpowiednim zakładzie psychiatrycznym, z art. 32 ust. 1 Konstytucji, przewidującym zasadę równości wobec prawa sąd pytający uznał, że nie ma podstaw do różnicowania podejrzanych, wobec których umorzono postępowanie karne i orzeczono pobyt w zakładzie psychiatrycznym na tych, wobec których sąd orzeka postanowieniem na podstawie wniosku prokuratora i tych, wobec których sąd orzeka wyrokiem, gdy przesłanki takiej decyzji ujawniły się po rozpoczęciu przewodu sądowego. Sąd pytający nie dostrzega argumentów, które przekonywałyby o potrzebie nierównego traktowania podmiotów należących do obu grup.
Skład orzekający Trybunału Konstytucyjnego: sędzia TK Wojciech Sych - przewodniczący, sędzia TK Jakub Stelina - sprawozdawca, sędzia TK Rafał Wojciechowski, sędzia TK Jarosław Wyrembak, sędzia TK Andrzej Zielonacki.