Brak możliwości zaskarżenia postawienia sądu w przedmiocie zabezpieczenia przez osobę, która nie jest stroną postępowania rozpoznawczego i której przepisy nie przyznają przymiotu strony postępowania zabezpieczającego SK 21/23
Trybunał Konstytucyjny rozpoznał na rozprawie 25 marca 2026 r. skargę konstytucyjną dotyczącą braku możliwości zaskarżenia postawienia sądu w przedmiocie zabezpieczenia przez osobę, która nie jest stroną postępowania rozpoznawczego i której przepisy nie przyznają przymiotu strony postępowania zabezpieczającego.
Trybunał orzekł, że:
1. Art. 357 § 21 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania w zakresie, w jakim nie obejmuje obowiązanego, który nie ma statusu strony albo interwenienta ubocznego w postępowaniu rozpoznawczym, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
2. Art. 741 § 1 ustawy – Kodeks postępowania cywilnego w zakresie, w jakim nie przewiduje możliwości wniesienia zażalenia na postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia przez obowiązanego, który nie ma statusu strony albo interwenienta ubocznego w postępowaniu rozpoznawczym, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji.
Trybunał umorzył postępowanie w pozostałym zakresie.
Orzeczenie zapadło jednogłośnie.
STAN FAKTYCZNY SPRAWY
Skarżący na podstawie przysądzenia własności w ramach postępowania egzekucyjnego stał się właścicielem lokalu mieszkalnego.
Dotychczasowa lokatorka rzeczonego mieszkania (i była właścicielka) wystąpiła z powództwem przeciwko gminie o ustalenie prawa do zawarcia umowy najmu lokalu socjalnego oraz wstrzymanie wprowadzenia w posiadanie i opróżnienia lokalu. W pozwie został zgłoszony wniosek o zabezpieczenie powództwa poprzez wstrzymanie wykonania postanowienia sądu rejonowego z 5 sierpnia 2019 r. o przysądzeniu własności na rzecz skarżącego.
Postanowieniem z 7 lipca 2020 r. sąd rejonowy udzielił wnioskowanego zabezpieczenia.
W dniu 25 sierpnia 2020 r. skarżący zażądał doręczenia mu – jako obowiązanemu – odpisu postanowienia z 7 lipca 2020 r.
Odpis postanowienia z 7 lipca 2020 r. został doręczony skarżącemu 7 września 2020 r.
W dniu 7 września 2020 r. skarżący wniósł o sporządzenie uzasadnienia tego orzeczenia.
Postanowieniem z 10 września 2020 r. sąd rejonowy odrzucił wniosek skarżącego, ponieważ nie jest on stroną procesu, mimo że jest jednocześnie obowiązanym przez zabezpieczenie. Sąd ten uznał, że okoliczność, iż „w drodze postępowania egzekucyjnego [skarżący] stał się (…) właścicielem lokalu, którego dotyczy żądanie pozwu, jak i postanowienie o udzielenie zabezpieczenia, nie oznacza (…), że należy traktować go «jak» stronę procesu. Niezależnie od tego, że postępowanie o udzieleniu zabezpieczenia faktycznie zobowiązuje [skarżącego] do zaniechania czynności w celu wprowadzenia go w posiadanie i opróżnienie lokalu, [skarżącemu] nie przysługuje status strony procesu, nie występuje on też jako interwenient uboczny i dlatego nie jest uprawniony do żądania sporządzenia uzasadnienia postanowienia z 7 lipca 2020 r. o udzieleniu zabezpieczenia”.
Skarżący wniósł zażalenie na powyższe postanowienie.
Postanowieniem z 19 stycznia 2021 r. sąd rejonowy oddalił zażalenie.
ISTOTA ZARZUTÓW SKARGI KONSTYTUCYJNEJ
W ocenie skarżącego norma wywodzona z zaskarżonych przepisów pozbawia obowiązanego zabezpieczeniem (czyli rozstrzygnięciem wpadkowym), który jednocześnie nie ma statusu strony ani interwenienta ubocznego w postępowaniu rozpoznawczym, możliwości uzyskania uzasadnienia postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia oraz w konsekwencji jego zaskarżenia, a tym samym godzi w konstytucyjne prawo do sądu oraz gwarantowane przez ustrojodawcę prawo do zaskarżenia orzeczeń wydanych w pierwszej instancji.
W ocenie Trybunału Konstytucyjnego ustawodawca – regulując postępowanie wpadkowe, jakim jest postępowanie zabezpieczające – nie może tracić z pola widzenia przedstawionych wyżej konstytucyjnych wymogów sprawiedliwej procedury sądowej, która w równej mierze odnosi się do postępowania głównego, jak i postępowań wpadkowych. Tymczasem zakwestionowane przez skarżącego art. 357 § 21 oraz art. 741 § 1 k.p.c. tego wymogu i to w realiach rozpatrywanej sprawy nie spełniają. Skoro bowiem obowiązany (jak skarżący – bez statusu strony w postępowaniu rozpoznawczym) dowiaduje się w ogóle o zabezpieczeniu dopiero z niemożliwego do zaskarżenia postanowienia sądu, to dochodzi do pozbawienia obowiązanego możliwości obrony swych praw, które z kolei gwarantuje mu art. 64 ust. 1 Konstytucji. Brak możliwości poznania motywów, a w konsekwencji – zaskarżenia przez obowiązanego postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia, implikuje niezgodność z konstytucyjnym standardem rzetelnego postępowania, gdyż skutkuje pozbawieniem obowiązanego możliwości realizacji prawa do wysłuchania. Nie ma on żadnej prawnej możliwości podważenia podstaw zabezpieczenia, które zostało przeciwko niemu skierowane. W istocie rzeczy chodzi tu więc nie tyle o zaskarżalność w ścisłym tego słowa znaczeniu, ile o brak w dyspozycji obowiązanego jakiegokolwiek środka prawnego, za pomocą którego tenże obowiązany mógłby podnieść zarzuty wskazujące na pierwotny brak podstaw zabezpieczenia. Z pewnością środkiem takim nie jest uprawnienie do żądania uchylenia lub zmiany prawomocnego postanowienia, którym udzielono zabezpieczenia (art. 742 k.p.c.), gdyż żądanie takie jest uzasadnione jedynie wówczas, gdy odpadnie lub zmieni się przyczyna zabezpieczenia.
Nie budzi wątpliwości, że postępowanie w przedmiocie zabezpieczenia roszczenia, którego główną funkcją jest umożliwienie wykonania orzeczenia, jakie może zapaść w danej sprawie, a więc osiągnięcie celu postępowania w sprawie, powinno w możliwie jak największym stopniu eliminować niebezpieczeństwo podjęcia przez obowiązanego prób zniweczenia skutków żądanego przez uprawnionego zabezpieczenia. Z tych względów możliwe jest pewne zróżnicowanie sytuacji uprawnionego i obowiązanego, a w szczególności rezygnacja z pełnej symetrii i paralelności dostępnych tym podmiotom środków procesowych. Nie jest jednak konstytucyjnie dopuszczalne całkowite i nieodwracalne wyłączenie obowiązanego od udziału w postępowaniu w przedmiocie zabezpieczenia i pozbawienie go w ten sposób prawa do poznania motywów, którymi kierował się sąd przy udzieleniu zabezpieczenia oraz wysłuchania obowiązanego poprzez możliwość złożenia przez niego zażalenia na zabezpieczenie.
Tymczasem art. 357 § 21 k.p.c. wobec obowiązanego, który nie ma statusu strony albo interwenienta ubocznego w postępowaniu rozpoznawczym, nie przewiduje poznania motywów odnośnie do udzielonego zabezpieczenia, ponieważ art. 741 § 1 k.p.c. wyłącza możliwość złożenia przez tego właśnie obowiązanego, który nie ma statusu strony albo interwenienta ubocznego w postępowaniu rozpoznawczym, zażalenia na postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia. W rezultacie ustawodawca uniemożliwia jednostce (in casu: właścicielowi nieruchomości nabytej w ramach postępowania egzekucyjnego) realizacji jej praw majątkowych (in casu: swobodnego dysponowania swoją własnością oraz opróżnienia nieruchomości z lokatora, który utracił tytuł do nieruchomości na skutek jej zlicytowania w postępowaniu egzekucyjnym) z powodu niedopuszczalności ich obrony przed sądem (in casu: przeciwdziałanie udzielonemu zabezpieczeniu polegającemu na zakazie opróżnienia nieruchomości z lokatora). Właścicielowi nieruchomości jedynie notyfikuje się fakt udzielenia zabezpieczenia i to w sprawie, w której nie jest stroną (in casu: powództwo przeciw gminie o dostarczenie lokalu socjalnego wytoczył lokator), który przekłada się na niedopuszczalność swobodnej realizacji jej prawa, statuowanego w art. 64 ust. 1 Konstytucji, przy jednoczesnym braku możliwości przedstawienia swoich racji, które – przynajmniej teoretycznie – mogłyby wpłynąć na ocenę zasadności rozstrzygnięcia wpadkowego sądu. Stanowi to jaskrawe wykroczenie przez ustawodawcę przeciw normie konstytucyjnej wywiedzionej z art. 45 ust. 1 i art. 78 ustawy zasadniczej. Pozycja właściciela nieruchomości, która została objęta zabezpieczeniem i to w sytuacji, w której ten środek został zastosowany nie przeciw pozwanemu, tylko innemu podmiotowi, ma bowiem z perspektywy przysługujących mu z tego tytułu uprawnień fundamentalne znaczenie. Tym bardziej, że – dla porównania – w procedurze karnej prawo do zaskarżania czynności procesowych będących decyzjami procesowymi lub innych czynności (a nawet zaniechania czynności) ustawodawca przyznaje także podmiotom niemającym statusu strony procesowej, a nawet nieuczestniczącym w procesie w charakterze jakiegokolwiek uczestnika tego postępowania. Wystarczy fakt, że dana decyzja procesowa (postanowienie) dotyczy takiej osoby bezpośrednio; najczęściej chodzi tu o sytuacje, gdy wydane postanowienie lub podjęta czynność procesowa niebędąca decyzją ma związek z sytuacją tego podmiotu, narusza jego prawa lub wolności – np. osoba, od której odebrano przedmioty uznane za dowód rzeczowy lub która zgłosiła do tych przedmiotów roszczenie (art. 323 § 2 k.p.k.), czy też osoba, która ma interesy (roszczenia) względem zabezpieczonego majątku oskarżonego (art. 293 § 2 k.p.k.).
W tym stanie rzeczy – w ocenie Trybunału – pozbawienie właściciela prawa do poznania motywów udzielenia zabezpieczenia na jego nieruchomości oraz zaskarżenia takiego postanowienia zabezpieczającego istotnie ogranicza ochronę jego praw i interesów na gruncie postępowania cywilnego.
SKUTEK WYROKU
Skutkiem niniejszego wyroku nie jest utrata mocy obowiązującej art. 357 § 21 oraz art. 741 § 1 k.p.c. jako jednostek redakcyjnych w całości, a tylko orzeczenie o niekonstytucyjności tych przepisów w zakresach, które zostały wskazane w sentencji orzeczenia Trybunału.
Na podstawie art. 190 ust. 4 Konstytucji oraz art. 4011 k.p.c. wyrok Trybunału stanowi dla skarżącego (a także innych podmiotów, które znalazły się w identycznej sytuacji procesowej) podstawę do wystąpienia ze skargą o wznowienie postępowania sądowego.
Skład orzekający Trybunału: Prezes TK Bogdan Święczkowski - przewodniczący, sędzia TK Andrzej Zielonacki – sprawozdawca, sędzia TK Jakub Stelina, sędzia TK Wojciech Sych, sędzia TK Rafał Wojciechowski.