Odmowa wyznaczenia obrońcy z urzędu stronie, która złożyła wniosek na zasadach określonych w art. 78 KPK SK 13/23
23 kwietnia 2026 r. Trybunał Konstytucyjny rozpoznał skargę konstytucyjną dotyczącą odmowy wyznaczenia obrońcy z urzędu stronie, która złożyła wniosek na zasadach określonych w art. 78 KPK.
Trybunał orzekł, że art. 81 § 1a ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w części obejmującej słowa: „Na zarządzenie prezesa sądu o odmowie wyznaczenia obrońcy przysługuje zażalenie do sądu właściwego do rozpoznania sprawy”, w zakresie dotyczącym wyznaczenia obrońcy z urzędu w postępowaniu dyscyplinarnym prowadzonym wobec osadzonego, jest zgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 42 ust. 2 i art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
W pozostałym zakresie postępowanie zostało umorzone.
Orzeczenie zapadło jednogłośnie.
STAN FAKTYCZNY SPRAWY
Skarżący, który został osadzony w zakładzie karnym, w związku z prowadzonym przeciw niemu postępowaniem dyscyplinarnym wystąpił do sądu okręgowego o wyznaczenie mu obrońcy z urzędu.
Zarządzeniem sędziego sądu okręgowego z 25 czerwca 2020 r. – na podstawie art. 8 § 2 a contrario k.k.w. – odmówiono skarżącemu wyznaczenia obrońcy z urzędu wobec nieziszczenia się przesłanek ustawowych w tym przedmiocie.
Na powyższe zarządzenie skarżący złożył zażalenie.
Postanowieniem z 18 sierpnia 2020 r. sąd okręgowy – na podstawie art. 81 § 1a oraz art. 624 § 1 k.p.k. w związku z art. 1 § 2 k.k.w. – nie uwzględnił zażalenia skarżącego i utrzymał w mocy zarządzenie z 25 czerwca 2020 r.
W ocenie sądu, o ile skarżący faktycznie nie może ponieść kosztów obrony, o tyle nie jest on osobą nieporadną, a wręcz przeciwnie – składane przez niego pisma świadczą o obyciu prawnym i możliwości właściwego zadbania o własne interesy.
ISTOTA ZARZUTÓW SKARGI KONSTYTUCYJNEJ
W ocenie skarżącego kwestionowany przepis narusza art. 45 ust. 1 w związku z art. 42 ust. 2 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji, albowiem „rozstrzygnięcia sądów powszechnych dotyczące tak istotnej z punktu widzenia skazanego sprawy jak ustanowienie obrońcy nie są poddawane kontroli instancyjnej, gdyż nie pozwala na to przepis art. 81 § 1a Kodeksu postępowania karnego. Zgodnie z jego treścią bowiem zażalenie na zarządzenie prezesa sądu o odmowie wyznaczenia obrońcy rozpoznaje sąd właściwy do rozpoznania sprawy, a zażalenie na postanowienie sądu w tym samym przedmiocie inny równorzędny skład tego sądu. Zdaniem skarżącego wspomniany przepis narusza gwarantowane mu przez Konstytucję prawo do rozpoznania sprawy przez organ drugiej instancji, co z kolei narusza tak fundamentalne prawo jak prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd (art. 45 Konstytucji RP). Nie ulega bowiem wątpliwości, iż procedura, która pozbawia skazanego możliwości zaskarżenia rozstrzygnięcia o odmowie wyznaczenia obrońcy z urzędu do wyższej instancji nie spełnia tych kryteriów. Prawo podejrzanego/oskarżonego, czy też skazanego do obrońcy ma bowiem zapewnić mu rzetelną i fachową pomoc wykwalifikowanego podmiotu w toczącym się przeciwko niemu postępowaniu. Zdaniem skarżącego, na mocy wydanych przez Sąd Okręgowy w […] zarządzenia oraz postanowienia w oparciu o przepis art. 81 § 1a k.p.k. został on tego prawa pozbawiony, przez co naruszone zostały jego konstytucyjne prawa i wolności”. I dalej: „Wynikający z powyższych rozważań brak kontroli instancyjnej rozstrzygnięć wydanych przez Sąd Okręgowy w […] w żadnym wypadku nie może zatem zostać zaaprobowany w kontekście zasady dwuinstancyjności postępowania sądowego wyrażonej w artykule 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Sam fakt możliwości zaskarżenia zarządzenia w tym zakresie nie jest wystarczającym sposobem regulacji tego zagadnienia”.
OCENA KONSTYTUCYJNOŚCI ZASKARŻONEGO UNORMOWANIA
Ocenę skargi Trybunał zaczął od podtrzymania stanowiska wyrażonego w wyroku z 12 lipca 2011 r. (sygn. SK 49/08), w którym stwierdził, że „konstytucyjna zasada sprawiedliwości postępowania przewiduje dostosowanie kryteriów oceny rzetelności badanej procedury do jej funkcji i charakteru prawnego (…). «Sprawiedliwość proceduralna nie może być oceniana w kategoriach abstrakcyjnych, niezależnie od kategorii spraw, które są przedmiotem rozpoznania sądowego, konfiguracji podmiotowych, znaczenia poszczególnych kategorii praw dla ochrony interesów jednostki itd. Ustawodawca zachowuje w tym zakresie dość znaczne pole swobody, które umożliwia kształtowanie procedur sądowych z uwzględnieniem tych zróżnicowanych czynników i zarazem w sposób stanowiący próbę wyważenia interesów pozostających w pewnym konflikcie» (…). [Z]asada sprawiedliwości proceduralnej dopiero podczas analizy konkretnego problemu konstytucyjnego wyostrza swoje kształty (…)”.
Ponadto Trybunał zwrócił uwagę, że w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu – na gruncie prawa do sądu – mocno akcentuje się też znaczenie bezstronności sędziego dla realizacji prawa gwarantowanego w art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.) – (zob. np. wyroki z: 28 września 1995 r., nr skargi 14570/89, Procola przeciwko Luksemburgowi, oraz 8 lutego 2000 r., nr skargi 28488/95, McGonnell przeciwko Zjednoczonemu Królestwu,). Także w polskim porządku konstytucyjnym bezstronność sądu, obok niezawisłości sędziowskiej, stanowi najważniejszą cechę charakteryzującą funkcje sądów jako instytucji sprawujących wymiar sprawiedliwości (zob. wyrok TK z 13 grudnia 2005 r., sygn. SK 53/04).
Z dotychczasowego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego wynika, że sprawiedliwość proceduralna stanowi w istocie odzwierciedlenie nakazu takiego ukształtowania rozwiązań procesowych, aby zapewniały one, iż sprawa (w rozumieniu konstytucyjnym) zostanie należycie i sprawiedliwie rozpoznana – z poszanowaniem uprawnień stron (uczestników) postępowania, które powinny być traktowane w sposób podmiotowy (zob. np. wyrok TK z 23 maja 2018 r., sygn. SK 15/15 oraz powołane tam orzecznictwo). Sprawiedliwość proceduralna obejmuje wymagania, które pod względem przedmiotowym mieszczą się w obrębie modelu sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy przez sąd, postrzeganego jako rzetelne postępowanie sensu stricto, tj.: prawa do wysłuchania, prawa do informowania o motywach rozstrzygnięcia, prawa do przewidywalności postępowania, prawa do rozstrzygnięcia sprawy w rozsądnym terminie, prawa do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia oraz prawa do zaskarżania orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji (zob. np. wyroki TK z 16 listopada 1999 r., sygn. SK 11/99 oraz 23 maja 2018 r., sygn. SK 15/15).
Nakaz sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy (tak głównej, jak i wpadkowej), jako element odpowiedniego ukształtowania postępowania sądowego, łączy się z wymaganiem rzetelnego postępowania (zob. wyroki TK z: 13 maja 2002 r., sygn. SK 32/01; 29 kwietnia 2008 r., sygn. SK 11/07; 1 lipca 2008 r., sygn. SK 40/07; 12 stycznia 2010 r., sygn. SK 2/09 oraz z 23 maja 2018 r., sygn. SK 15/15). Konkretyzacja tego wymagania wyraża się w uznaniu za nieodzowne określonych gwarancji jako elementów składowych rzetelnego (sprawiedliwego) postępowania, konstytuujących w pierwszej kolejności sytuację procesową podmiotów, których prawo do sądu jest realizowane w postępowaniu, stosownie do ich roli w tym postępowaniu i przy uwzględnieniu jego przedmiotu i charakteru (zob. wyroki TK z: 11 czerwca 2002 r., sygn. SK 5/02; 13 maja 2002, sygn. SK 32/01; 28 lutego 2006 r., sygn. P 13/05; 2 października 2006 r., sygn. SK 34/06; 14 listopada 2007 r., sygn. SK 16/05 oraz 23 maja 2018 r., sygn. SK 15/15).
Mając na uwadze powyższe ustalenia i oceniając zgodność art. 81 § 1a in principio k.p.k. z normą wywiedzioną z art. 45 ust. 1 w związku z art. 42 ust. 2 i art. 176 ust. 1 Konstytucji, Trybunał uznał, że zarzuty skarżącego są oparte na nieprawidłowym rozumieniu treści tego wzorca kontroli. Wynika to z jego rekonstrukcji przy błędnym założeniu, że – po pierwsze – sprawy o przyznanie pomocy prawnej z urzędu w zakresie wyznaczenia obrońcy muszą być rozpoznawane „od początku do końca” przez sądy, a po drugie – jedynym dopuszczalnym modelem weryfikacji odmowy wyznaczenia obrońcy z urzędu w razie wydania rozstrzygnięcia przez prezesa sądu jest „podwójna” sądowa ścieżka odwoławcza. Uzasadnieniem dla takiego ujęcia problemu przez skarżącego jest interpretacja powołanych wzorców kontroli przez pryzmat redukcjonistycznej wykładni – przywołanego w uzasadnieniu skargi – art. 78 Konstytucji, z którego wynika wyłącznie ogólne prawo do efektywnego i dostosowanego do specyfiki danej materii środka zaskarżenia, choć – co wprost ustrojodawca zastrzegł w zdaniu drugim tego przepisu – nie w każdej sprawie.
W świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego – i wbrew stanowisku skarżącego – art. 78 Konstytucji nie wprowadza bezwzględnego nakazu „podwójnego” rozpoznania danej sprawy przez sąd. Przesądza o tym choćby – sygnalizowana wcześniej – treść zdania drugiego art. 78 ustawy zasadniczej, w którym jednoznacznie dopuszcza się możliwość ustawowego określenia wyjątków od zasady zaskarżalności orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji. Owe wyjątki mogłyby więc przede wszystkim polegać np. na wyłączeniu możliwości zaskarżenia danego rozstrzygnięcia podjętego w pierwszej instancji albo na modyfikacji procedury rozpoznania środka zaskarżenia takiego rozstrzygnięcia względem innych sytuacji procesowych. Konstytucyjna kwalifikacja konkretnych środków zaskarżenia (niezależnie od ich nazwy) pozostawionych przez prawodawcę do dyspozycji strony (uczestnika), uwzględniać musi całokształt unormowań determinujących przebieg danego postępowania. W szczególności konieczne jest odniesienie zarówno do rodzaju sprawy rozstrzyganej w danym postępowaniu, struktury i charakteru organów podejmujących rozstrzygnięcie, jak i wreszcie do konsekwencji oddziaływania innych zasad i norm konstytucyjnych, w szczególności zaś konstytucyjnej zasady prawa do sądu (por. wyrok TK z 23 maja 2018 r., sygn. SK 15/15).
W ocenie Trybunału ustawodawca, kształtując mechanizm przewidziany w art. 81 § 1a in principio k.p.k. w kwestionowanym brzmieniu, nie wykroczył poza margines przysługującej mu swobody. Orzekanie o prawie pomocy (tak w zakresie kosztów sądowych, jak i ustanowieniu pełnomocnika z urzędu czy wyznaczeniu obrońcy z urzędu) jest czynnością akcesoryjną w ramach sprawowania wymiaru sprawiedliwości, która należy do odrębnej kategorii ochrony prawnej (por. wyrok TK z 1 grudnia 2008 r., sygn. P 54/07).
Upoważnienie prezesa sądu (lub przewodniczącego wydziału czy upoważnionego sędziego – zob. art. 93 § 2 k.p.k.) do wydawania decyzji procesowej w przedmiocie wyznaczenia obrońcy z urzędu może zostać uznane za odpowiadające konstytucyjnemu standardowi wtedy i tylko wtedy, gdy nie narusza konstytucyjnej funkcji kontrolnej sądu jako organu ochrony prawnej. W tym kontekście dla zagwarantowania jednostce prawa do sądu w zakresie wyznaczenia obrońcy z urzędu konieczne, ale jednocześnie i wystarczające, będzie zapewnienie jej możliwości zaskarżenia takiego rozstrzygnięcia organu niesądowego do sądu, który w przedmiocie tego rodzaju prawa pomocy orzeknie ostatecznie (por. wyrok TK z 1 grudnia 2008 r., sygn. P 54/07). W przypadku różnicy w ocenie stanu faktycznego i prawnego, jakie legły u podstaw rozstrzygnięcia o wyznaczeniu obrońcy z urzędu jednostka, której odmówiono takiego prawa pomocy, może wejść w spór z organem władzy publicznej w przedmiocie zasadności roszczenia o przyznanie prawa pomocy. Służy temu zażalenie na zarządzenie prezesa, które – co należy podkreślić – zostało wprowadzone do art. 81 k.p.k. jako § 1a na mocy art. 1 pkt 3 ustawy z dnia 12 czerwca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (Dz. U. poz. 1186), która stanowiła wykonanie wyroku TK z 8 października 2013 r. (sygn. K 30/11), w którego punkcie 1 orzeczono, że „[a]rt. 81 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.) w zakresie, w jakim nie przewiduje sądowej kontroli zarządzenia prezesa sądu o odmowie wyznaczenia obrońcy z urzędu dla oskarżonego, który złożył wniosek w trybie art. 78 § 1 ustawy – Kodeks postępowania karnego, jest niezgodny z art. 42 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 i z art. 78 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”.
W ocenie Trybunału rozstrzyganie zażalenia na zarządzenie prezesa sądu przez sąd spełnia podstawowy cel art. 78 Konstytucji – a przez to nie narusza normy wywodzonej z art. 45 ust. 1 w związku z art. 42 ust. 2 i art. 176 ust. 1 ustawy zasadniczej – gdyż pozwala na eliminację rozstrzygnięć wpływających na prawa podmiotowe, które są obarczone błędami lub arbitralne. Nie może budzić wątpliwości, że w warunkach art. 81 § 1a in principio k.p.k. sąd rozpatrujący zażalenie na zarządzenie prezesa sądu nie jest sądem drugiej instancji rozpoznającym środek zaskarżenia od orzeczenia sądu pierwszej instancji, lecz – z mocy szczególnej normy kompetencyjnej – pełni nadzór judykacyjny nad orzeczeniem prezesa sądu, będącego innym organem działającym na tym samym poziomie, w ramach struktur tego samego sądu. Orzekanie przez sąd w sprawie zarządzenia o odmowie wyznaczenia obrońcy z urzędu przez sąd oznacza, że postanowienie tego sądu jest niezaskarżalne zażaleniem, ale też, iż funkcja kontrolna środka odwoławczego została spełniona; sąd ponownie bowiem bada i ocenia podstawy do orzeczenia o prawie pomocy w zakresie wyznaczenia obrońcy z urzędu. Co więcej, ustawodawca przewiduje dla tych spraw – o charakterze wpadkowym – najwyższy możliwy standard. Chodzi tutaj nie tylko o ostateczne orzekanie przez właściwy, bezstronny, niezależny i niezawisły sąd, jak tego wymaga art. 45 ust. 1 Konstytucji, ale także o poddanie tych spraw kognicji sądów i zasadom procedury karnej.
Reasumując, skoro w sprawie o sygn. K 30/11 Trybunał Konstytucyjny przesądził, że wystarczającym z punktu widzenia art. 78 Konstytucji – w zakresie realizacji gwarancji prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) oraz prawa do obrony (art. 42 ust. 2 Konstytucji) – jest ustanowienie mechanizmu sądowej weryfikacji (kontroli) zarządzenia prezesa sądu przez sąd, to – a fortiori – nie narusza konstytucyjnej gwarancji prawa do sądu w zakresie dwuinstancyjności postępowania i prawa do obrony postępowanie wpadkowe (a nie jurysdykcyjne), którego przedmiotem jest jedynie wyznaczenie obrońcy z urzędu. To zaś implikowało uznanie, że art. 81 § 1a k.p.k., w części obejmującej słowa: „Na zarządzenie prezesa sądu o odmowie wyznaczenia obrońcy przysługuje zażalenie do sądu właściwego do rozpoznania sprawy”, w zakresie dotyczącym wyznaczenia obrońcy z urzędu w postępowaniu dyscyplinarnym prowadzonym wobec osadzonego, jest zgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 42 ust. 2 i art. 176 ust. 1 Konstytucji.
Skład orzekający Trybunału Konstytucyjnego: prezes TK Bogdan Święczkowski - przewodniczący, sędzia TK Andrzej Zielonacki - sprawozdawca, sędzia TK Stanisław Piotrowicz, sędzia TK Rafał Wojciechowski, sędzia TK Jarosław Wyrembak.