Pozbawienie możliwości zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w przypadku przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego SK 18/22
Pozbawienie możliwości zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w przypadku przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
25 marca 2026 r. Trybunał Konstytucyjny ogłosił orzeczenie wydane w sprawie skargi konstytucyjnej dotyczącej pozbawienia możliwości zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w przypadku przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., w zakresie, w jakim uzależnia prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, jest niezgodny z art. 65 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 30 Konstytucji.
Orzeczenie zapadło większością głosów.
Przedmiotem kontroli Trybunału była przesłanka niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej zawarta w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jako warunek nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem. Warunek ten nie obowiązuje od 1 stycznia 2024 r., jednak Trybunał uznał, że nie zachodzi przesłanka umorzenia postępowania z powodu utraty mocy obowiązującej przez zakwestionowany przepis, ponieważ wydanie orzeczenia jest niezbędne dla ochrony konstytucyjnych praw i wolności skarżącego, a ponadto na mocy przepisów przejściowych w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne, do którego prawo powstało do 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe.
Wzorcem kontroli był statuujący wolność pracy art. 65 ust. 1 Konstytucji, który w dotychczasowym orzecznictwie Trybunału nie był punktem odniesienia względem regulacji dotyczących świadczeń mających na celu szeroko rozumiane wsparcie dla osób niepełnosprawnych i ich opiekunów. Trybunał uznał jednak, że przepis ten – w świetle zarzutów sformułowanych w skardze – jest adekwatnym wzorcem kontroli. Ponadto Trybunał z urzędu uwzględnił jeszcze dwa przepisy Konstytucji, które w skardze nie zostały wskazane jako wzorce: art. 31 ust. 3 Konstytucji, określający zasadę proporcjonalności ograniczeń praw i wolności konstytucyjnych oraz art. 30 Konstytucji, zgodnie z którym przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło jego wolności i praw. Praca jako fundamentalna, obok rodziny, wartość w życiu każdego człowieka, zarówno w swym wymiarze materialnym (jako źródło utrzymania), jak i niematerialnym (jako narzędzie samorealizacji jednostki), jest bowiem ściśle zakorzeniona w godności rozumianej jako prawo osobistości, określające podmiotową pozycję jednostki w społeczeństwie.
Na wolność pracy składają się: wolność wyboru zawodu, wolność wykonywania zawodu i wolność wyboru miejsca pracy. Z punktu widzenia problemu podniesionego w niniejszej sprawie na szczególną uwagę zasługiwał pogląd wyrażony w orzecznictwie Trybunału, zgodnie z którym wolność pracy to także zakaz ograniczeń opartych na art. 65 ust. 1 Konstytucji wolności, polegających na ustanawianiu takich norm, które, nie mając charakteru formalnego zakazu, uniemożliwiają lub znacznie utrudniają korzystanie z wolności pracy przez jakąś kategorię osób.
Trybunał zbadał zatem, czy ograniczenie wolności pracy opiekunów niepełnosprawnych dzieci, wyrażone w przesłance niepodejmowania albo konieczności rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jako warunek uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, spełniał kryteria proporcjonalności określone w art. 31 ust. 3 Konstytucji.
Analizowana regulacja spełniała jedynie formalny warunek dopuszczalności ograniczeń konstytucyjnych praw i wolności – została wprowadzona w ustawie, natomiast nie spełniała materialnych kryteriów testu proporcjonalności:
Po pierwsze, w praktyce nie prowadziła do osiągnięcia założonych przez ustawodawcę skutków, zatem nie realizowała warunku przydatności. W założeniu ustawodawcy świadczenie pielęgnacyjne miało bowiem stanowić rekompensatę za utracone zarobki opiekuna osoby niepełnosprawnej rezygnującego z pracy lub innej aktywności zawodowej, jednak jego niska kwota nie wystarczała na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych opiekuna i jego niepełnosprawnego dziecka. Nietrafny był również argument, że wykonywanie pracy zarobkowej nawet w bardzo ograniczonym zakresie uniemożliwiało sprawowanie opieki, albowiem okoliczność nieświadczenia pracy nie stanowi per se gwarancji sprawowania całodobowej, nieprzerwanej i należytej opieki nad osobą wymagającą wsparcia.
Po drugie, bezwzględny zakaz pracy opiekunów osób niepełnosprawnych nie miał uzasadnienia w żadnej z wartości wymienionych w art. 31 ust. 3 Konstytucji, nie spełniał zatem wymogu konieczności.
Po trzecie, przymus pozostawania opiekuna osoby niepełnosprawnej bez pracy w obecnych realiach społecznych, w szczególności powszechnie stosowanej pracy zdalnej, nie miał charakteru proporcjonalnego, to znaczy efekt ograniczenia nie pozostawał w odpowiedniej proporcji do ciężarów nałożonych na opiekuna niepełnosprawnego dziecka. Przymusowa bierność zawodowa osób zdolnych do pracy, w wieku produkcyjnym, często bardzo wysoko wykwalifikowanych, prowadziła bowiem do wykluczenia zawodowego i społecznego, a w następstwie nawet do trwałego wyeliminowania z rynku pracy.
W ocenie Trybunału, bezwzględny zakaz pracy opiekunów osób niepełnosprawnych, jako warunek uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, przekraczał niezbędny i zarazem dopuszczalny stopień nałożonego przez ustawodawcę ograniczenia wolności pracy chronionej przez godność człowieka. Z uwagi na swój bezwzględny charakter, zakaz ten naruszał istotę konstytucyjnej wolności pracy, zatem uznany został za niezgodny z art. 65 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 30 Konstytucji.
Skład orzekający Trybunału Konstytucyjnego: sędzia TK Jakub Stelina – przewodniczący, sędzia TK Wojciech Sych – sprawozdawca, sędzia TK Rafał Wojciechowski, sędzia TK Jarosław Wyrembak, sędzia TK Andrzej Zielonacki.